در فضای فعلی کسبوکارهای آنلاین، تصویر حرف اول را میزند. صاحب یک پیج فروشگاهی در اینستاگرام معمولاً برای دیدهشدن، باید هر روز محتوا تولید کند؛ از عکس محصول گرفته تا عکسهای سبک زندگی، عکسهای مفهومی و حتی تصاویر تبلیغاتی. طبیعی است که خیلیها برای سرعت بیشتر، سراغ عکسهای آماده اینترنتی میروند. اما سؤال اصلی اینجاست: استفاده از عکسهای اینترنتی در یک پیج فروشگاهی چه زمانی میتواند مسئولیت قانونی ایجاد کند؟ و مهمتر اینکه کسبوکارها چطور میتوانند خودشان را از مشکلات حقوقی احتمالی دور نگه دارند؟
این موضوع از آن چیزهایی است که ظاهرش ساده است اما از لحاظ حقوقی جزئیات زیادی دارد؛ مخصوصاً در شرایطی که کسبوکارهای آنلاین در ایران رشد کردهاند و حساسیت روی حقوق مالکیت فکری بیشتر شده است. در این مقاله، با کمک نگاه تخصصی گروه وکلای تحریرا بهعنوان یک مرجع معتبر حقوقی، بررسی میکنیم که مرز قانونی استفاده از عکس اینترنتی دقیقاً کجاست.
عکس اینترنتی یعنی چه؟ و چرا استفاده از آن حساسیت دارد؟
هر تصویری که در اینترنت منتشر شده باشد، لزوماً «مجاز به استفاده» نیست. بسیاری از افراد تصور میکنند چون یک عکس در گوگل قابل مشاهده است، یعنی آزاد است؛ اما این یکی از بزرگترین خطاهای رایج است. در حقیقت، آن عکس ممکن است:
- مالک خصوصی داشته باشد،
- عکاس آن حقوق معنوی دارد،
- سایت منتشرکننده آن حق نشر دارد،
- یا بهصورت اختصاصی برای یک برند تولید شده باشد.
بنابراین، استفاده بدون اجازه از چنین عکسهایی در یک پیج فروشگاهی، بهخصوص زمانی که جنبه تجاری دارد، میتواند باعث مسئولیت مدنی و حتی کیفری شود.
قوانین ایران درباره استفاده از عکسهای اینترنتی چه میگویند؟
در ایران، قوانین مشخصی درباره مالکیت معنوی و حق نشر وجود دارد؛ هرچند به اندازه سیستمهای آمریکایی و اروپایی گسترده نیست، اما برای عکسها کاملاً قابل استناد است.
مهمترین قوانین مربوط به این موضوع شامل:
- قانون حمایت از حقوق مؤلفان و هنرمندان (۱۳۴۸)
- قانون جرایم رایانهای
- قانون تجارت الکترونیکی
طبق این قوانین، عکس یک «اثر هنری» محسوب میشود و حقوق مادی و معنوی آن متعلق به صاحب اثر است. نتیجهاش این است که:
اگر از عکس یک عکاس یا یک برند بدون اجازه استفاده کنید، مسئولیت قانونی دارید.
حتی اگر عکس در اینترنت آزادانه قابل مشاهده باشد. این نکتهای است که خیلیها اشتباه میگیرند.
چه زمانی استفاده از عکس اینترنتی جرم محسوب میشود؟
بسیاری از کسبوکارها ندانسته مرتکب نقض حق نشر میشوند. بعضی وقتها حتی تصور میکنند چون «پیج کوچک است» یا «فقط چند صد فالوئر داریم»، کسی کاری ندارد. اما واقعیت این است که:
اگر صاحب عکس شکایت کند، حتی یک استفاده کوچک هم قابل پیگیری است.
استفاده از عکس اینترنتی در ۳ حالت معمولاً مسئولیت کیفری یا مدنی دارد:
۱. استفاده تجاری
وقتی عکس برای فروش محصول، تبلیغ، یا معرفی خدمات استفاده شود، موضوع حساستر میشود.
مثلاً:
– عکس یک مدل،
– عکس یک محصول،
– عکسهای تبلیغاتی،
– عکس برندها.
اگر پیج شما محصولی را با عکس یک فرد یا برند معرفی کند، ممکن است ادعا شود از تصویر آنها «برای سود» استفاده کردهاید.
۲. نسبتدادن نادرست عکس به خود
این زمانی است که پیج فروشگاهی عکس را طوری منتشر کند که انگار عکس متعلق به خودش است. این کار نقض «حقوق معنوی» محسوب میشود.
۳. حذف واترمارک یا بریدن نام صاحب اثر
این کار از دید قانون، یک اقدام عمدی برای سوءاستفاده تلقی میشود و مسئولیت آن سنگینتر است.
آیا استفاده از عکسهای خارجی و سایتهای بینالمللی مثل Freepik، مسئولیت دارد؟
اینجا موضوع بستگی به نوع لایسنس دارد. عکسهای Freepik، Unsplash یا Pexels معمولاً انواع لایسنس دارند. بعضیها آزاد هستند، بعضیها نیاز به انتساب نام دارند و برخی تجاری نیستند.
اگر پیج فروشگاهی بدون دانستن نوع لایسنس از عکس استفاده کند، ممکن است دچار مشکل شود.
برای مثال:
عکسهای Freepik معمولاً نیاز به خرید اشتراک یا ذکر نام دارند. اگر این کار انجام نشود، ممکن است نقض حق نشر تلقی شود.
در شبکههای اجتماعی ایران، شکایت چطور انجام میشود؟
برخلاف تصور بسیاری از افراد، شکایت بابت استفاده غیرمجاز از عکس تقریباً سادهتر از قبل شده است. صاحب اثر میتواند:
- از طریق پلیس فتا اقدام کند،
- شکایت خود را در دادسرا ثبت کند،
- یا از طریق وکیل متخصص، ضرر و زیان مطالبه کند.
گروه وکلای تحریرا بارها پروندههایی داشته که صاحب عکس از پیج فروشگاهی بابت استفاده غیرمجاز شکایت کرده و حتی خسارت مالی دریافت کرده است.
بهخصوص وقتی عکس متعلق به عکاسهای حرفهای یا برندها باشد، نتیجه پرونده معمولاً علیه پیج استفادهکننده است.
اگر عکس را از گوگل برداریم، باز هم مسئولیم؟
بله.
گوگل فقط عکسها را نمایش میدهد؛ صاحب عکس نیست.
خیلیها فکر میکنند وقتی عکس در گوگل هست، یعنی آزاد است. اما این بزرگترین اشتباه رایج در میان پیجهای فروشگاهی است.
قانون میگوید:
«معیار، مالکیت اثر است؛ نه محل انتشار آن.»
اگر عکسی از یک سایت خارجی یا حتی یک پیج اینستاگرامی برداشته شود، حقوق صاحب اصلی اثر همچنان برقرار است.
چگونه از عکس اینترنتی استفاده کنیم که مسئولیت قانونی نداشته باشد؟
در این بخش، راهکارهای واقعی و قابلاجرا برای پیجهای اینستاگرامی را با تحلیل گروه وکلای تحریرا بررسی میکنیم.
۱. استفاده از عکسهایی که لایسنس تجاری دارند
بعضی سایتها عکسهای آزاد ارائه میدهند. البته باید مطمئن بود که عکس برای استفاده تجاری مجوز دارد.
۲. خرید اشتراک سایتهای معتبر
برای پیجهایی که حرفهای کار میکنند، خرید اشتراک بهترین راه است.
در این حالت، استفاده کاملاً مجاز است.
۳. استفاده از عکسهای اختصاصی
بهترین راهکار، تولید محتوای اختصاصی است. عکس محصول، محیط کار، ویدیوهای کوتاه و… هیچوقت برای شما دردسر ایجاد نمیکنند.
۴. عدم استفاده از عکس برندهای معروف
این کار بهخصوص در حوزه لوازم آرایشی، لباس یا تکنولوژی، یکی از رایجترین اشتباهات است. استفاده از عکس برند بدون اجازه، حتی روی بستهبندی محصول هم مشکلساز است.
۵. حذف نکردن واترمارک
بریدن لوگو یا واترمارک یک عکس، از دید قانون یک اقدام عمدی برای سوءاستفاده است و پرونده را بدتر میکند.
اگر از عکس اینترنتی استفاده شده باشد و صاحب اثر پیام بدهد، چه باید کرد؟
گروه وکلای تحریرا در چنین پروندههایی همیشه توصیه میکند که:
- عکس را فوراً حذف کنید.
- به صاحب عکس توضیح دهید که استفاده عمدی نبوده است.
- اگر شخص خسارت خواست، از ورود به بحثهای احساسی خودداری کنید.
- در موارد جدی، قبل از هر پاسخی با وکیل مشورت کنید.
گاهی حذف سریع عکس باعث میشود طرف مقابل پیگیری را ادامه ندهد.
پیجهای فروشگاهی در چه حوزههایی بیشتر در معرض شکایتاند؟
طبق تجربه تحریرا، بیشترین پروندههای نقض عکس مربوطاند به:
- پیجهای فروش لباس و مدلینگ
- پیجهای آرایشی–بهداشتی
- پیجهای محصولاتی که نیاز به تصویر جذاب دارند
- پیجهای فروش اکسسوری
- پیجهای آموزشی که عکس را از سایتها کپی میکنند
این پیجها باید چند برابر بیشتر مراقب باشند.
چه زمانی استفاده از عکس اینترنتی کاملاً مجاز است؟
خبر خوب این است که همیشه هم خطر وجود ندارد. چند حالت وجود دارد که استفاده کاملاً قانونی است:
- عکس تحت لایسنس Creative Commons 0 باشد.
- عکس را از یک سایت معتبر با لایسنس تجاری دانلود کرده باشید.
- صاحب عکس بهصورت کتبی اجازه داده باشد.
جمعبندی: مسئولیت قانونی استفاده از عکس اینترنتی را جدی بگیرید
در دنیای امروز، پیجهای فروشگاهی برای دیدهشدن نیاز به تصویر دارند، اما استفاده بیمحابا از عکسهای اینترنتی میتواند مشکلات جدی ایجاد کند. نقض مالکیت فکری نهتنها وجهه پیج را خراب میکند، بلکه میتواند منجر به شکایت، جبران خسارت و مشکلات حقوقی شود.
گروه وکلای تحریرا بهعنوان مجموعهای متخصص در حوزه حقوق رسانه و مالکیت فکری، همیشه توصیه میکند:
- اگر درباره استفاده از یک عکس شک دارید، استفاده نکنید.
- اگر عکس برای کسب درآمد استفاده میشود، مجوز تجاری بگیرید.
- و اگر مشکلی ایجاد شد، قبل از هر اقدامی با یک کارشناس حقوقی مشورت کنید.
در نهایت، رعایت حقوق دیگران فقط یک الزام قانونی نیست؛ بلکه یک اصل حرفهای برای رشد هر کسبوکاری است.