ساعتها، روزها و شاید ماهها برای خلق یک اثر هنری وقت گذاشتهاید. هر پیکسل، هر خط و هر رنگ، بخشی از روح شماست که بوم دیجیتال را به تصویری منحصر به فرد تبدیل کرده است. اما ناگهان، با کلیکی در دنیای بیکران اینترنت، آفرینش شما را در جایی دیگر میبینید؛ بدون نام شما، بدون اجازه شما و گاهی با نام فرد دیگری. این حس، ترکیبی از خشم، ناامیدی و طعم تلخ خیانت است. اما این پایان ماجرا نیست. قانون، برای آثار هنری شما، یک سپر محافظ قدرمند به نام «حق مالکیت فکری» تدارک دیده است. در گروه وکلای تحریرا، ما به طور تخصصی از حقوق هنرمندان و خالقان آثار فکری دفاع میکنیم، زیرا معتقدیم هر اثر هنری، اموال ارزشمند خالق آن است و باید از آن محافظت کرد. این مقاله، نقشه راه کامل شما برای مقابله با کپیکنندگان و بازپسگیری حق خود است.
بنیان حقوقی دعوا: حق مالکیت فکری چیست؟
پیش از آنکه به سراغ مراحل شکایت برویم، باید با مفهومی کلیدی به نام «حق تألیف» یا «حق مالکیت فکری» آشنا شویم. بر اساس «قانون حمایت از حقوق مؤلفان، مصنفان و هنرمندان»، هر فردی که اثر فکری اصلی در حوزههای ادبی، هنری یا علمی خلق کند، مالک منافع آن اثر خواهد بود. این حقوق شامل حقوق مالی (مانند حق نسخهبرداری، فروش و اجرا) و حقوق معنوی (مانند حق نام خالق بر اثر و جلوگیری از تحریف آن) میشود.
نقاشی، طراحی دیجیتال، عکس، مجسمه و حتی موسیقی، همگی مصادیق «اثر فکری» هستند. نکته بسیار مهم این است که برای برخورداری از این حقوق، نیازی به ثبت رسمی اثر ندارید. از لحظهای که اثر شما خلق میشود (یعنی به شکلی ملموس در میآید)، حق مالکیت فکری برای شما به وجود میآید. ثبت اثر در اداره ثبت شرکتها، یک اقدام توصیهشده برای تقویت سندیت مالکیت است، اما عدم ثبت، به هیچ وجه به معنای سلب حق شما نیست.
کپیکردن چه زمانی جرم است و چه زمانی یک تخلف مدنی؟
این سوال، قلب تپنده این ماجرا است. همه کپیکردنها، جرم نیستند. قانون، بین دو مسیر مجزا برای پیگیری این موضوع قائل است:
۱. تعقیب کیفری (جرم)
مطابق با ماده ۲۳ قانون حمایت از حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان: هر کس تمام یا قسمتی از اثر دیگری را که مورد حمایت این قانون است به نام خود یا به نام پدیدآورنده بدون اجازه او و یا عالماً عامداً به نام شخص دیگری غیر از پدیدآورنده نشر یا پخش یا عرضه کند، به حبس تأدیبی از ۶ ماه تا ۳ سال محکوم خواهد شد.
در این حالت، شما میتوانید علاوه بر دعوای حقوقی، به عنوان شاکی خصوصی، یک شکایت کیفری نیز در دادسرای جرایم رایانهای یا دادسرای فرهنگ و رسانه در تهران و دادسرای عمومی و انقلاب در سایر شهرستانها مطرح کنید.
۲. تعقیب مدنی (تخلف)
علاوه بر شکایت کیفری میتوانید از طریق دادگاه عمومی حقوقی مطالبه خسارت (هم مادی و هم معنوی) نمایید.
مراحل عملی شکایت: از مستندسازی تا دادگاه
پیگیری این حقوق، یک فرآیند فنی و مرحله به مرحله است. هر گامی که درست بردارید، شانس موفقیت شما را بیشتر میکند.
گام اول: مستندسازی و جمعآوری ادله (مهمترین مرحله) بدون مدرک، هیچ ادعایی در دادگاه پذیرفته نمیشود. فوراً اقدام به جمعآوری شواهد کنید:
- اسکرینشات و فیلمبرداری: از صفحه وبسایت، پست اینستاگرام، یا هر پلتفرم دیگری که اثر شما در آن استفاده شده، به صورت کامل و با جزئیات (شامل آدرس URL و تاریخ) اسکرینشات بگیرید.
- فایلهای اصلی اثر: فایلهای لایهباز شده خود (مانند فایلهای PSD در فتوشاپ یا AI در ایلاستریتور) را نگه دارید. این فایلها بهترین سند برای اثبات اینکه شما خالق اصلی هستید، هستند.
- تاریخچه فایل: Metadata فایلهای دیجیتال شما حاوی اطلاعاتی مانند تاریخ ایجاد و آخرین ویرایش است. این اطلاعات میتواند به عنوان مدرک استفاده شود.
- شهود: اگر کسی در زمان خلق اثر یا قبل از انتشار آن، شاهد کار شما بوده، میتواند به عنوان شاهد در دادگاه حاضر شود.
گام دوم: اثبات مالکیت و اولویت زمانی شما باید ثابت کنید که اثر شما قبل از اثر کپیشده، وجود داشته است. بهترین راهها برای این کار عبارتند از:
- ارائه فایلهای اصلی با تاریخهای قدیمیتر.
- ارائه لینک پستهای قدیمی شما در شبکههای اجتماعی که اثر را منتشر کردهاید.
- ارائه گواهی ثبت اثر (در صورت وجود).
- ارائه ایمیلها یا مکاتباتی که در آنها فایل را برای دیگران فرستادهاید.
گام سوم: طرح دعوا در دادگاه زمان اقدام قانونی فرا رسیده است.
- برای دعوای مدنی: به دادگاه عمومی حقوقی محل اقامت متخلف مراجعه کرده و دادخواست مطالبه خسارت ناشی از نقض حق مالکیت فکری را ثبت کنید.
- برای دعوای کیفری: به دادسرا مراجعه و شکایت کیفری مطرح کنید.
مدارک لازم برای شکایت: چکلیست کامل
هنگام مراجعه به دادگاه، داشتن مدارک زیر ضروری است:
- اصل دادخواست یا شکواییه: که باید توسط وکیل یا دفتر خدمات الکترونیک قضایی تنظیم شود.
- مدارک هویتی: تصویر کارت ملی و شناسنامه خودتان (شاکی).
- مدارک مالکیت اثر: فایلهای اصلی، لینکهای پستهای قدیمی، گواهی ثبت اثر و هر چیزی که ثابت کند شما خالق اثر هستید.
- مدارک نقض حق: اسکرینشاتها، فیلمها و لینکهای دقیق از پلتفرمهایی که اثر شما را بدون اجازه استفاده کردهاند.
- فهرست خسارات: یک لیست دقیق از خسارات وارده، چه مادی (مثلاً قیمت معمول اجازه استفاده از اثر با جلب نظر کارشناس) و چه معنوی (لطمه به شهرت هنری).
- وکالتنامه: در صورت استفاده از وکیل.
از دادگاه چه میخواهیم؟ خواستههای قابل مطالبه
در دادخواست خود میتوانید موارد زیر را از دادگاه درخواست کنید:
- دستور توقف و حذف اثر: صدور دستور قضایی برای توقف فوری استفاده غیرمجاز از اثر و حذف آن از تمام فضاهای آنلاین و آفلاین.
- مطالبه خسارت مادی: معادل مبلغی که فرد متخلف بابت استفاده غیرمجاز از اثر شما کسب کرده یا باید برای کسب اجازه استفاده پرداخت میکرده است.
- مطالبه خسارت معنوی: جبران آسیب روحی و لطمه به اعتبار هنری شما که به دلیل استفاده غیرمجاز و بدون ذکر نام، متحمل شدهاید.
جمعبندی نهایی با گروه وکلای تحریرا
کپی کردن یک اثر هنری، تنها یک کلیک ساده برای فرد سارق است، اما برای شما، تصاحب بخشی از هویت و تلاشتان است. خوشبختانه، قانون ایران ابزارهای قدرتمندی برای دفاع از حقوق شما در اختیارتان قرار میدهد. مسیر حقوقی برای بازپسگیری این حق، نیازمند دانش، دقت و مستندسازی دقیق است. شما نباید اجازه دهید بیتوجهی به حقوق، خلاقیت را در جامعه بکشد.
این مسیر پیچیده، نیازمند همراهی یک متخصص است. وکلای مجرب گروه وکلای تحریرا با تخصص در حوزه مالکیت فکری و جرایم رایانهای، میتوانند شما را در تمام مراحل، از جمعآوری مدرک تا تنظیم تخصصی دادخواست و دفاع در دادگاه، یاری کنند. ما به شما کمک میکنیم تا قاب تصاحب شده را پس بگیرید و دوباره نام خود را بر آفرینش هنریتان بگذارید. بیایید با هم، از ارزش خلاقیت در دنیای دیجیتال دفاع کنیم.