فضای مجازی، میدانی ناهموار و پر از فراز و نشیب است که اینستاگرام، یکی از شلوغترین میادین آن به شمار میرود. در این بازار پر سر و صدا، هر کس میتواند خود را روزنامهنگار، کارشناس یا راوی داستانی بداند. اما این آزادی بیان، یک روی سکه است. روی دیگر سکه، مسئولیتی سنگین نهفته است که بسیاری از آن غافلند. یک «استوری» در اینستاگرام، با وجود عمر کوتاه بیست و چهار ساعتهاش، میتواند اثری مخرب و جاودانه بر جای گذارد. یک دروغ ساده، یک شایعهی بیاساس یا یک اتهام ناروا، میتواند در چند ساعت صدها بار دیده شود، دست به دست چرخد و آبروی یک عمر را در لجن فرو برد.
شاید بپندارید چون آن استوری پس از یک روز ناپدید میشود، هیچ ردپایی از آن باقی نمیماند. این، بزرگترین و خطرناکترین خطایی است که میتوانید مرتکب شوید. در دنیای شمارهای امروز، هیچ چیز واقعاً پاک نمیشود. یک ثبت تصویر ساده از صفحه نمایش کافی است تا آن دروغ کوتاه، به سندی ابدی برای یک شکایت حقوقی بدل شود. در این مقاله از مجموعه وکلای تحریرا، ما میخواهیم به ژرفای این موضوع شیرجه برویم و به شما نشان دهیم که «نشر اکاذیب» در این فضا، نه تنها یک عمل اخلاقی نکوهیده، بلکه یک جرم کاملاً تعریفشده با مجازاتهای سخت است. بیایید با هم ببینیم چگونه میتوان از حق خود دفاع کرد و چگونه میتوان قلمهای زهرآگین را در فضای مجازی خشکاند.
از کجا میتوان فهمید که دروغ، جرم شده است؟
پیش از هر چیز، باید بدانیم که قانونگذار چه چیزی را «نشر اکاذیب» مینامد. هر ادعای نادرستی، جرم محسوب نمیشود. برای اینکه یک محتوای دروغین در استوری اینستاگرام، مصداق بارز جرم نشر اکاذیب باشد، باید سه عنصر کلیدی با هم وجود داشته باشند:
۱. موضوع اکاذیب (خبر دروغ): محتوایی که فرد منتشر میکند باید کاملاً کذب باشد. یعنی با واقعیت مغایرت داشته باشد و بتوان خلاف آن را با دلیل و مدرک اثبات کرد. این نباید یک نظر شخصی، یک تحلیل اشتباه یا یک برداشت غلط باشد. برای نمونه، گفتن «به نظر من کار او ضعیف بود» یک نظر است. اما گفتن «او تمام سرمایه شرکت را برد و فرار کرد» یک ادعای خبری است که یا درست است یا دروغ. اگر دروغ باشد، مصداق اکاذیب است.
۲. عمل نشر (انتشار عمومی): آن خبر دروغ باید به گونهای عمومی منتشر شود. یعنی برای دیگران، حتی یک نفر، قابل رویت باشد. استوری اینستاگرام، با توجه به اینکه برای دنبالکنندگان یک صفحه نمایش داده میشود، بستری عالی و بیهمتا برای نشر عمومی محسوب میشود. حتی اگر آن استوری فقط برای «نزدیکان» قابل مشاهده باشد، باز هم عمل نشر صورت گرفته است.
۳. قصد مجرمانه (علم به دروغ بودن): این، مهمترین رکن جرم است. فردی که آن استوری را منتشر میکند باید بداند یا حداقل به احتمال بسیار قوی گمان ببرد که محتوایی که منتشر میکند دروغ است. اگر کسی به اشتباه خبری را منتشر کند و باور داشته باشد که درست است، در واقع قصد مجرمانه برای نشر اکاذیب نداشته و جرمی مرتکب نشده است. البته اثبات این موضوع بر عهدهی متهم است.
قانونگذار در ماده ۷۴۶ قانون مجازات اسلامی به صراحت به این جرم اشاره کرده است: هر کس به قصد اضرار به غیر یا تشویش اذهان عمومی یا مقامات رسمی به وسیله سامانه رایانه ای یا مخابراتی اکاذیبی را منتشر نماید یا در دسترس دیگران قرار دهد یا با همان مقاصد اعمالی را بر خلاف حقیقت، رأسا یا به عنوان نقل قول، به شخص حقیقی یا حقوقی به طور صریح یا تلویحی نسبت دهد، اعم از اینکه از طریق یاد شده به نحوی از انحاء ضرر مادی یا معنوی به دیگری وارد شود یا نشود، افزون بر اعاده حیثیت (درصورت امکان)، به حبس از نود و یک روز تا دو سال یا جزای نقدی از ۶۶/۰۰۰/۰۰۰ تا ۵۰۰/۰۰۰/۰۰۰ ریال یا هر دو مجازات محکوم خواهد شد.
چرا استوری اینستاگرام، سلاحی خطرناک برای نشر دروغ است؟
استوری اینستاگرام به دلایل زیر، بستری بسیار خطرناکتر از یک نوشته عادی برای انتشار دروغ است:
- ماهیت موقتی و حس امنیت کاذب: افراد به دلیل بیست و چهار ساعته بودن این بخش، این خیال را دارند که میتوانند هر حرفی بزنند و فردا اثری از آن باقی نماند. این حس امنیت کاذب، جرئت آنها را برای تهمت زدن و شایعهسازی بیشتر میکند.
- سرعت و گستردگی بالا: استوریها در بالای صفحه قرار دارند و اولین چیزی هستند که چشم کاربر را میگیرد. این موضوع باعث دیدهشدن بسیار بالای آنها میشود. یک دروغ میتواند در عرض چند دقیقه توسط صدها یا هزاران نفر دیده شود.
- قدرت بصری و تأثیرگذاری: یک متن دروغین که روی عکس یک شخص یا یک مکان نوشته شده، بسیار تأثیرگذارتر از یک متن ساده است. استفاده از فیلم، صدا، نمادهای موهن و نظرسنجیهای گمراهکننده، به آن دروغ وجههای واقعی و باورپذیر میبخشد.
- قابلیت بازنشر آسان: هر بینندهای میتواند با یک کلیک ساده از آن استوری تصویر بگیرد و آن را در صفحات دیگر یا در گروههای دیگر بازنشر دهد. در این صورت، حتی اگر فرد اصلی آن را پاک کند، رونوشتهای آن برای همیشه باقی میمانند.
مجازات جرم نشر اکاذیب در این فضا چیست؟
اگر کسی با استفاده از این قابلیت در اینستاگرام مرتکب جرم نشر اکاذیب شود، با مجازاتهای جدی روبرو خواهد شد. همانطور که از ماده ۷۴۶ قانون مجازات اسلامی مشخص است، مجازاتها به شرح زیر است:
- مجازات اصلی: حبس از نود و یک روز تا دو سال جزای نقدی از ۶۶/۰۰۰/۰۰۰ تا ۵۰۰/۰۰۰/۰۰۰ ریال یا هر دو مجازات. قاضی با توجه به شدت جرم، سوابق فرد و میزان ضرر وارد شده، یکی از این دو مجازات یا هر دو را با هم در حکم خود لحاظ میکند.
- مسئولیت مدنی (جبران خسارت): علاوه بر مجازات کیفری (حبس و شلاق)، فردی که آبروی دیگری را برده یا به او ضرر مالی رسانده، مسئول جبران خسارت نیز هست. یعنی شاکی میتواند در کنار شکایت کیفری، یک دادخواست مطالبهی خسارت هم ثبت کند و از دادگاه بخواهد که فرد محکوم به پرداخت ضرر و زیان (هم مالی و هم معنوی) شود. برای نمونه، اگر به دلیل یک شایعه دروغین، یک کسبوکار ورشکست شود، صاحب آن کسبوکار میتواند تمام زیانهای وارده را از فرد شایعهساز مطالبه کند.
راهنمای گام به گام شکایت از نشر اکاذیب در استوری
اگر شما قربانی نشر اکاذیب در استوری اینستاگرام شدهاید، سکوت نکنید. سکوت شما، به معنای پذیرش ظلم است. قانون به شما ابزارهای قدرتمندی برای دفاع از خودتان داده است. مراحل زیر را دنبال کنید:
مرحله اول: آرامش خود را حفظ کرده و مستندات را جمعآوری کنید. اولین و مهمترین قدم، حفظ خونسردی است. هرگز در آن استوری یا بخش دیدگاهها با فرد مقابل وارد درگیری لفظی نشوید. این کار فقط اوضاع را پیچیدهتر میکند. بلافاصله اقدام به جمعآوری مدرک کنید:
- ثبت تصویر کامل از صفحه نمایش: از کل صفحه نمایش یک تصویر بگیرید. این تصویر باید شامل نام کاربری فرد، محتوای استوری و تاریخ و ساعت باشد. این تصویر، سند اصلی شماست.
- ضبط فیلم از صفحه: اگر امکانش را دارید، هنگام مشاهدهی آن استوری، از صفحه فیلم بگیرید. این فیلم مدرک قویتری است زیرا نشان میدهد که شما محتوا را به صورت مستقیم از صفحه او مشاهده کردهاید.
- جمعآوری شواهد دیگر: آیا افراد دیگری آن استوری را دیدهاند؟ از آنها بخواهید هم به عنوان شاهد معرفی شوند و هم اگر تصویری دارند، در اختیار شما قرار دهند.
مرحله دوم: اقدامات اولیه در خود پلتفرم اینستاگرام. میتوانید آن استوری یا صفحه کاربری فرد را از طریق گزینهی گزارش دادن به اینستاگرام معرفی کنید. این کار ممکن است باعث حذف محتوا یا مسدود شدن موقت صفحه فرد شود، اما معمولاً برای پیگرد قانونی کافی نیست. این کار بیشتر یک اقدام پیشگیرانه برای جلوگیری از گسترش بیشتر دروغ است.
مرحله سوم: مراجعه به پلیس فتا. اگر مزاحمت یا تهدید ادامهدار است یا صفحه کاربری فرد جعلی و ناشناس است، بهترین راه مراجعه به پلیس فتا است. شما میتوانید با مراجعه حضوری به مراکز پلیس فتا در استان خود، یک گزارش رسمی ثبت کنید. پلیس فتا با استفاده از امکانات فنی خود میتواند هویت فرد پشت صفحه کاربری را شناسایی کند. این شناسایی، قدم حیاتی برای طرح شکایت بعدی است.
مرحله چهارم: تنظیم شکواییه و مرجع صالح برای شکایت. این مهمترین مرحله حقوقی است. برای شکایت کیفری، شما باید به دادسرای جرایم رایانهای در شهر خودتان مراجعه کنید. در این مرحله، شما نیاز به یک شکواییه دارید. شکواییه یک لایحهی حقوقی است که در آن باید به طور دقیق و مستدلی موضوع را شرح دهید.
نکات کلیدی برای تنظیم یک شکواییه قوی:
- مشخصات طرفین: مشخصات کامل خودتان و مشخصات فردی که از او شکایت دارید (در صورت شناسایی).
- شرح واقعه: به طور دقیق و بدون اغراق بنویسید که چه اتفاقی افتاده است. تاریخ و ساعت دقیق انتشار آن استوری را ذکر کنید.
- موضوع جرم: صراحتاً بنویسید که فرد مرتکب جرم «نشر اکاذیب از طریق استوری اینستاگرام» شده است.
- .
- میزان ضرر و زیان: توضیح دهید که این دروغ چگونه به شما آسیب زده است. آیا به اعتبار کاری شما لطمه زده؟ آیا باعث از دست رفتن یک قرارداد شده؟ آیا باعث ایجاد تنش در خانواده شما شده است؟ تمام این موارد را بنویسید.
- ضمیمه کردن مدارک: تمام تصاویر، فیلمها و مدارک دیگر را به شکواییه پیوست کنید.
نقش حیاتی وکیل متخصص در این پروندهها
شاید بتوانید مراحل اولیه را خودتان انجام دهید، اما داشتن یک وکیل متخصص در جرایم رایانهای مانند وکلای مجموعه تحریرا، میتواند شانس موفقیت شما را به شدت افزایش دهد. یک وکیل متخصص:
- یک شکواییهی دقیق و بینقص تنظیم میکند که تمام جنبههای حقوقی پرونده را پوشش دهد.
- میداند که چگونه مدارک را به بهترین شکل به دادگاه ارائه دهد تا قاضی به راحتی متقاعد شود.
- با روند اداری و قضایی آشنا است و از اتلاف وقت و انرژی شما جلوگیری میکند.
- میتواند در مرحلهی رسیدگی و دفاع از شما در دادگاه، بهترین استدلالها را مطرح کند.
- گاهی میتواند از طریق مذاکره با طرف مقابل، او را به عذرخواهی و درج تکذیبیه وادار کند و پرونده را بدون نیاز به رسیدگی طولانی در دادگاه حل و فصل نماید.
حرف آخر؛ آبرو، سرمایهای است که قابل بازگشت نیست
در دنیای پرسرعت امروز، یک استوری در اینستاگرام میتواند به اندازهی یک روزنامه سراسری تأثیرگذار باشد. قانونگذار نیز با تصویب قوانینی مانند ماده ۷۴۶، به این موضوع اهمیت داده و ابزارهای قانونی لازم را برای مقابله با شایعهسازی و تهمت در فضای مجازی فراهم کرده است. نشر اکاذیب، یک بازی بیخطر نیست؛ یک جرم است با عواقب سخت.
اگر آبروی شما، کسبوکارتان یا آرامش روانیتان هدف یک قلم زهر در استوری اینستاگرام قرار گرفته، بیتفاوت از کنار آن رد نشوید. سکوت شما، به معنای تشویق فرد متخلف به تکرار این کار است. با دانش، آگاهی و کمک گرفتن از متخصصان حقوقی، میتوانید از حق خود دفاع کنید و فضای مجازی را به محیطی سالمتر و امنتر تبدیل کنید.
مجموعه وکلای تحریرا، با تکیه بر دانش و تجربهی خود در حوزهی جرایم رایانهای، آماده است تا در این مسیر پرچالش، همراه و مشاور شما باشد. ما اینجا هستیم تا به شما کمک کنیم تا حقانیت خود را اثبات کرده و عدالت را برپا دارید.