اینستاگرام، بخشی جداییناپذیر از زندگی روزمرهی ماست. فضایی برای ثبت خاطرات، ارتباط با دوستان، معرفی کسبوکار و حتی دنبال کردن چهرههای محبوب. دنیایی رنگارنگ و سرشار از فرصتها. اما در همین دنیای شیک و مجازی، کوچهپسکوچههای تاریک و ناامنی هم وجود دارد. خیابانی که در آن، عدهای با پنهان شدن پشت پنجرهی آبی اینستاگرام، به خود اجازه میدهند حرفها و کارهایی بزنند که در دنیای واقعی هرگز جرأتش را ندارند.
یک پیام تهدیدآمیز در بخش پیامهای خصوصی، یک دیدگاه توهینآمیز زیر یک نوشته، یا هویتی جعلی که مدام شما را آزار و اذیت میکند. اینها دیگر جزئیات ناچیز یک تجربهی برخط نیستند؛ بلکه میتوانند جرایمی واقعی با مجازاتهای جدی باشند. بسیاری از ما در مواجهه با این مزاحمتها سردرگم میشویم: «آیا این هم جرم است؟»، «آیا باید جدیاش بگیرم؟»، «وظیفهی من چیست؟». این پرسشها دقیقاً همان نقطهای است که دانش حقوقی از یک ابزار لوکس به یک ضرورت انکارناپذیر تبدیل میشود. در این مقاله، با هم به این دنیای خاکستری میپردازیم و روشن میکنیم کدام پیامها و رفتارها در اینستاگرام، از مرز شوخی و انتقاد عبور کرده و وارد حوزهی جرم میشوند. مجموعه وکلای تحریرا در این مسیر، چراغ راه شما خواهد بود.
چه کسی گفته قانون برای اینستاگرام کاربرد ندارد؟
یک باور غلط و خطرناک این است که فضای مجازی، منطقهای آزاد و بدون قانون است. بسیاری فکر میکنند چون پشت یک صفحه نمایش نشستهاند، میتوانند هرچه دلشان خواست بگویند. اما حقیقت این است که قوانین جمهوری اسلامی ایران، جرایم آنلاین را پیشبینی کرده و برای آنها مجازاتهای مشخصی تعیین کرده است. دو منبع اصلی حقوقی برای مواجهه با جرایم اینستاگرامی وجود دارد:
- قانون مجازات اسلامی: مواد قانونی مربوط به «توهین» و «تهدید» در این قانون، سالهاست که وجود داشته و صرفاً به فضای مجازی محدود نمیشود. این قوانین به سادگی روی پیامهای متنی، دیدگاهها و مطالب موقت قابل اجرا هستند.
- قانون قانون جرایم رایانهای: این قانون که به طور خاص برای فضای مجازی و اینترنت تدوین شده، بسیاری از رفتارهای مجرمانهی برخط مانند جعل هویت، انتشار اکاذیب و مزاحمتهای سیستماتیک را جرم انگاری کرده است.
پس اولین قدم برای درک موضوع این است که بدانید شما در اینستاگرام تنها نیستید و قانون از شما حمایت میکند.
جرم تهدید در اینستاگرام؛ از کجا باید بترسیم؟
بسیاری از پیامها ممکن است حالت تهدید داشته باشند، اما قانون برای اثبات جرم تهدید، شرایط و قرائن خاصی را میطلبد. طبق ماده ۶۰۹ قانون مجازات اسلامی، هرکس دیگری را به هر نحو تهدید به قتل یا آسیببدنی یا به حیثیت و آبرو یا مالی کند، به مجازات حبس از دو ماه تا دو سال محکوم خواهد شد.
برای اینکه یک پیام خصوصی، «تهدید» جنبهی قانونی پیدا کند، باید سه عنصر اصلی وجود داشته باشد:
- قصد ایجاد ترس: فرستندهی پیام باید قصد داشته باشد که در شما حس خطر و وحشت ایجاد کند. جملهای مثل «تو رو پشت سرت میگیرم» در یک بحث دوستانه، تهدید نیست. اما همین جمله وقتی از طرف یک غریبه پس از یک اختلاف مالی ارسال میشود، قطعاً یک تهدید جدی محسوب میشود.
- موضوع تهدید: تهدید باید یکی از این چهار مورد را شامل شود: جان، تمامیت جسمی، حیثیت و آبرو، یا اموال.
- ایجاد ترس واقعی و عینی: این مهمترین بخش است. پیام باید به قدری جدی باشد که یک فرد معمولی و متعارف را بترساند. قاضی در رسیدگی به پرونده، این موضوع را از دیدگاه یک فرد عادی در جامعه بررسی میکند.
نکتهی کلیدی اینجاست: تهدیدات کلی و مبهم مثل «بهت میرسیم» یا «پشیمون میشی» به تنهایی برای اثبات جرم کافی نیستند، مگر با قرائن و شواهد دیگری همراه شوند. اما تهدیدات مشخص و جزئی، یک جرم کاملاً جدی و قابل پیگیری هستند.
مزاحمت و توهین؛ کجا مرز انتقاد پاک میشود؟
علاوه بر تهدید، دو جرم دیگر یعنی «مزاحمت» و «توهین» نیز در اینستاگرام به وفور یافت میشوند.
۱. جرم توهین (ماده ۶۰۸ قانون مجازات اسلامی):
توهین یعنی به کار بردن الفاظ و عباراتی که شأن و شخصیت یک فرد را لگدمال کرده و باعث خفت و تحقیر او میشود. البته قانون بین «توهین به افراد عادی» و «توهین به کارمندان دولت در حین انجام وظیفه» تفاوت قائل است، اما ما در اینجا به حالت اول میپردازیم.
تفاوت اصلی بین «انتقاد» و «توهین» در هدف و لحن است.
- انتقاد مجاز است: «به نظر من کیفیت کار شما در این پروژه پایین بود و میتوانستید بهتر عمل کنید.» این یک انتقاد است.
- توهین جرم است
دیدگاههایی که با الفاظ رکیک، القاب زشت یا جملاتی که هویت و شخصیت فرد را زیر سوال میبرند، میتوانند مصداق بارز توهین باشند. حتی استفاده از شکلکها و نمادهای موهن در یک بافت مشخص میتواند به عنوان توهین تلقی شود.
۲. جرم مزاحمت:
اگرچه در قانون مجازات اسلامی مادهی مستقیمی برای «مزاحمت» وجود ندارد، اما این عمل معمولاً تحت عنوان «مزاحمتهای طریق ارتباطات» یا از طریق مواد دیگر قانون جرایم رایانهای قابل پیگرد است. مزاحمت یعنی ایجاد آزار و اذیت مداوم و بدون رضایت فرد.
مثالهای مزاحمت در اینستاگرام:
- ارسال پیامهای مکرر و پشت سر هم
- ساخت صفحات کاربری جعلی و جعل هویت برای ارسال پیامهای نامناسب یا توهینآمیز.
- درخواستهای مکرر برای دوستی یا ارتباط نامتعارف پس از رد شدن قاطعانه.
- ارسال محتوای نامناسب (مانند تصاویر و فیلمهای غیراخلاقی) بدون درخواست و رضایت فرد.
منطقه خاکستری؛ چه کارهایی جرم نیستند؟
دانستن اینکه چه چیزی جرم نیست به اندازه دانستن اینکه چه چیزی جرم است، اهمیت دارد. این کار از اتلاف وقت و انرژی شما جلوگیری میکند.
- بیاعتنایی و نادیده گرفتن: اگر کسی شما را از لیست دنبالکنندگان خود خارج کند یا راه ارتباطی با شما را مسدود نماید، این حق اوست و جرم محسوب نمیشود.
- انتقاد منفی: اگر کسی به محصول، ایده یا نظر شما به شکلی منفی اما محترمانه انتقاد کند، این توهین نیست. مثلاً گفتن «این نوشته شما بیمحتوا بود» یک نظر است، نه توهین.
- بحث و جدل لفظی: یک مشاجرهی ساده و پرتنش در بخش دیدگاهها که به توهین و تهدید مشخصی منجر نشود، معمولاً از نظر قانونی قابل پیگیری نیست.
راهنمای عملی شما؛ از پیام اول تا شکایت در دادگاه
خب، حالا که با جرایم آشنا شدیم، باید بدانیم وقتی در این موقعیت قرار گرفتیم، چه کار کنیم. مجموعه وکلای تحریرا یک نقشه راه چند مرحلهای به شما پیشنهاد میدهد:
مرحله اول: آرامش خود را حفظ کرده و مدارک را جمعآوری کنید. هرگز با فرد مزاحم وارد چالش و بحث نشوید. این دقیقاً همان چیزی است که او میخواهد. اولین و مهمترین کار شما، ثبت تصویر از صفحه نمایش (اسکرینشات) است. از پیامها، دیدگاهها، صفحه اطلاعات شخصی فرد و هر چیزی که میتواند به عنوان مدرک استفاده شود، تصویر بگیرید. حتماً تاریخ و ساعت ثبت تصاویر مشخص باشد. این تصاویر مهمترین سلاح شما در دادگاه خواهند بود.
مرحله دوم: استفاده از ابزارهای خود اینستاگرام. پلتفرم اینستاگرام ابزارهایی برای مدیریت این شرایط دارد.
- مسدود کردن (Block): اولین و سادهترین کار برای قطع ارتباط است.
- گزارش دادن (Report): میتوانید پیام، دیدگاه یا صفحه کاربری فرد را به اینستاگرام گزارش دهید. اگر اینستاگرام تشخیص دهد که قوانینش نقض شده، ممکن است حساب کاربری فرد را محدود یا برای همیشه مسدود کند. این کار معمولاً برای جرایم خفیف کافی است.
مرحله سوم: ارجاع به پلیس فتا و مراجع قضایی. اگر مزاحمت، تهدید یا توهین جدی است و با مسدود کردن هم ادامه پیدا میکند (مثلاً با صفحات جدید)، وقت آن است که وارد فاز حقوقی شوید.
- پلیس فتا: میتوانید با مراجعه حضوری یا از طریق تارنمای پلیس فتا، یک گزارش ثبت کنید. پلیس فتا میتواند با استفاده از ابزارهای تخصصی خود، هویت پشت صفحات کاربری جعلی را شناسایی کند.
- شکایت کیفری: برای طرح شکایت، باید به دادسرای جرایم رایانهای در شهر خودتان مراجعه کنید. شما باید یک لایحهی شکایت تنظیم کنید و در آن به طور کامل موضوع را توضیح دهید. تمام مدارک و تصاویری که جمعآوری کردهاید را به ضمیمهی پرونده کنید.
نکته بسیار مهم: در لایحه شکایت خود باید دقیقاً مشخص کنید که فرد به چه چیزی شما را تهدید کرده (جان، مال، آبرو) یا چگونه به شما توهین کرده است. بهتر است در این مرحله از یک وکیل متخصص در جرایم رایانهای کمک بگیرید تا یک لایحهی دقیق و مستدل برای شما تنظیم کند.
نقش کلیدی وکیل: یک وکیل متخصص میداند که چگونه مدارک را به بهترین شکل ارائه دهد، چگونه با استناد به مواد قانونی صحیح، شکایت را مطرح کند و چگونه از حقوق شما در تمام مراحل دادرسی دفاع کند. بدون کمک وکیل، ممکن است در پیچوخمهای اداری و حقوقی سردرگم شوید و نتیجهی مطلوبی نگیرید.
حرف آخر؛ فضای مجازی، خانهی دوم ماست
ما بخش زیادی از وقت، انرژی و حتی هویت خود را در فضای مجازی میسازیم. پس حق داریم که این فضا برای ما امن باشد. سکوت در برابر تهدید و توهین، به معنای تشویق مجرم به تکرار کارش است. قانون از شما حمایت میکند، اما شما باید برای احقاق حق خود قدم بردارید.
دانستن مرز بین آزادی بیان و جرم، اولین قدم برای دفاع از حریم شخصی و امنیت روانی خودتان است. هر پیام تهدیدآمیز یا هر دیدگاه توهینآمیز را نادیده نگیرید. آن را جدی بگیرید، مستندات آن را جمعآوری کنید و برای دفاع از خودتان اقدام کنید.
مجموعه وکلای تحریرا با تیمی از وکلای متخصص در حقوق سایبری و جرایم رایانهای، آماده است تا در این مسیر کنار شما باشد. از مشاورههای حقوقی اولیه گرفته تا تنظیم لایحه شکایت و حضور در دادگاه، ما اینجا هستیم تا به شما کمک کنیم آسمان مجازی شما دوباره آبی شود.