لحظهای که در حین ورق زدن اینستاگرام، ناگهان چشمتان به عکس خودتان میافتد؛ عکسی که به خاطر ندارید کی و چگونه گرفته شده و حالا بدون کوچکترین اطلاعی، برای هزاران نفر به نمایش درآمده است. اولین احساس، ترکیبی از شوک، خشم و اضطراب است. این دیگر یک سوءتفاهم ساده نیست؛ این یک تجاوز به حریم شخصی شماست. در دنیایی که هر کلیک شاتر میتواند به یک پست عمومی تبدیل شود، حقوق ما چه جایگاهی دارد؟ خوشبختانه قانون، ساکت ننشسته و برای این نوع از تعرضات دیجیتال، راههای حقوقی مشخصی پیشبینی کرده است. در گروه وکلای تحریرا، ما به طور تخصصی به دفاع از حقوق شهروندی در فضای مجازی میپردازیم، زیرا میدانیم که حفظ حریم تصویر، بخشی از حفظ کرامت انسانی است. این مقاله، نقشه راه کامل شما برای مقابله با کسانی است که بیاجازه قاب چهره شما را به نمایش میگذارند.
حق تصویر؛ بنیان حقوقی شکایت شما
پیش از آنکه به سراغ مراحل شکایت برویم، باید با مفهومی کلیدی به نام «حق تصویر» آشنا شویم. حق تصویر یکی از مصادیق مهم «حقوق متعلق به شخص» است. به زبان ساده، هر فردی حق دارد کنترل کند که چهره و تصویر او در چه شرایطی، توسط چه کسی و با چه هدفی ثبت، منتشر و استفاده شود. این حق مستقل از حق مالکیت عکس (کپیرایت عکاس) است. یعنی حتی اگر عکاس حرفهای، عکسی از شما را با دوربین خودش گرفته باشد، برای انتشار آن به اجازه شما نیاز دارد.
انتشار عکس بدون اجازه، در ابتدا یک تخلف مدنی محسوب میشود. یعنی شما میتوانید از فرد ناشر به دلیل نقض این حق، مطالبه خسارت کنید. اما چه زمانی این تخلف مدنی به یک جرم کیفری تبدیل میشود؟ اینجاست که باید به جزئیات و نحوه استفاده از عکس توجه کنیم .
ماده ۷۴۴ قانون مجازات اسلامی (اصلاحی ۱۴۰۳/۰۳/۳۰): هرکس به وسیله سامانه های رایانه ای یا مخابراتی، فیلم یا صوت یا تصویر دیگری را تغییر دهد یا تحریف کند و آن را منتشر یا با علم به تغییر یا تحریف منتشر کند، به نحوی که عرفا موجب هتک حیثیت او شود، به حبس از نود و یک روز تا دو سال یا جزای نقدی از ۵۰.۰۰۰.۰۰۰ تا ۳۳۰.۰۰۰.۰۰۰ ریال یا هر دو مجازات محکوم خواهد شد.
تبصره – چنانچه تغییر یا تحریف به صورت مستهجن باشد، مرتکب به حداکثر هر دو مجازات مقرر محکوم خواهد شد.
ماده ۷۴۵ قانون مجازات اسلامی (اصلاحی ۱۴۰۳/۰۳/۳۰):هر کس به وسیله سامانه های رایانه ای یا مخابراتی صوت یا تصویر یا فیلم خصوصی یا خانوادگی یا اسرار دیگری را بدون رضایت او جز در موارد قانونی منتشر کند یا در دسترس دیگران قرار دهد، به نحوی که منجر به ضرر یا عرفا موجب هنک حیثیت او شود، به حبس از نود و یک روز تا دو سال یا جزای نقدی از ۶۶.۰۰۰.۰۰ تا ۵۰۰.۰۰۰.۰۰۰ ریال یا هر دو مجازات محکوم خواهد شد.
مراحل عملی شکایت از انتشار عکس در اینستاگرام
دانستن تئوری حقوقی کافی نیست؛ مهم این است که بدانیم عملاً چه باید کرد. مراحل زیر یک راهنمای گام به گام است:
گام اول: مستندسازی فوری و هوشمندانه
اولین و مهمترین کار، حفظ شواهد است. قبل از آنکه صفحه حذف شود یا عکس تغییر کند، فوراً از صفحه پست، استوری، پروفایل فرد و مهمتر از همه، بخش کامنتها چندین اسکرینشات با کیفیت بالا بگیرید. URL آدرس صفحه را نیز کپی و در جایی ذخیره کنید. این اسکرینشاتها، سند اصلی شما در دادگاه خواهند بود.
گام دوم: شناسایی هویت فرد ناشر
اگر صفحه، پیج عمومی با اطلاعات واقعی باشد، کار سادهتر است. اما اگر فرد از یک پیج فیک یا ناشناس استفاده کرده باشد، کار کمی دشوارتر میشود. در این حالت، باید از طریق دادسرای جرایم رایانهای درخواست کنید تا با ارجاع موضوع به پلیس فتا با همکاری شرکتهای مربوطه، هویت صاحب پیج استعلام شود. این فرآیند زمانبر است اما ممکن است.
گام سوم: طرح شکایت در مراجع ذیصلاح
شما دو مسیر اصلی پیش رو دارید که میتوانند همزمان طی شوند:
مسیر کیفری: برای شکایت کیفری (به خاطر جرم هتک حرمت، انتشار تصاویر خصوصی و…) باید به دادسرای جرایم رایانهای محل زندگی خود یا فرد خاطی مراجعه کنید. در این مسیر، شما درخواست مجازات برای فرد متخلف را دارید. دادسرا پس از تحقیقات، در صورت وجود دلایل کافی، کیفرخواست صادر و پرونده را به دادگاه کیفری ارسال میکند.
مسیر مدنی: برای مطالبه خسارت (که در ادامه به آن میپردازیم)، باید در دادگاه عمومی حقوقی طرح دعوا کنید. شما میتوانید این دعوا را به صورت تبعی به دعوای کیفری بپیوندید یا جداگانه اقدام کنید.
از دادگاه چه چیزی میخواهیم؟ مطالبه خسارت
هدف نهایی از شکایت، گرفتن حقی است که از شما سلب شده است. در دادگاه شما میتوانید موارد زیر را درخواست کنید:
مطالبه خسارت معنوی: این مهمترین بخش دعوای شماست. خسارت معنوی، جبران آسیب روحی، روانی و لطمه به آبرو و حیثیت شماست. مبلغ آن توسط دادگاه بر اساس شدت جرم، جایگاه اجتماعی شما و میزان انتشار محتوا تعیین میشود. ارائه شهادت شهود در مورد تأثیر منفی این اتفاق بر روحیه شما، میتواند به تقویت پرونده کمک کند.
اعلام حکم در رسانهها: در موارد بسیار جدی، دادگاه میتواند فرد محکومعلیه را مکلف کند که حکم قطعی را در یکی از روزنامههای کثیرالانتشار چاپ کند تا آبرو لطمهدیده بازگردانده شود.
نکات مهمی که باید بدانید
شخصیتهای عمومی: افراد مشهور (هنرمندان، ورزشکاران) به دلیل جایگاه عمومیشان، تحمل بیشتری برای انتشار عکسهایشان در فضای عمومی دارند، اما این به معنای سلب کامل حق تصویر آنها نیست. هرگونه استفاده تجاری یا توهینآمیز از تصویر آنها نیز قابل پیگیری است.
اهمیت مشاوره حقوقی: فرآیند پیگیری جرایم اینترنتی، تخصصی و فنی است. از نحوه جمعآوری مدرک گرفته تا تنظیم دقیق دادخواست و دفاع در جلسه دادگاه، همگی نیازمند دانش حقوقی بهروز است. یک اشتباه کوچک میتواند باعث شود که حق شما ضایع شود.
جمعبندی نهایی با گروه وکلای تحریرا
انتشار غیرمجاز عکس شما در اینستاگرام، یک بیتوجهی آشکار به حقوق فردی و حریم شخصی شماست. قانون، ابزارهای کافی برای دفاع از شما را فراهم کرده است، اما استفاده از این ابزارها نیازمند دانش، دقت و استراتژی است. شما تنها نیستید و مجبور نیستید این بار را به تنهایی به دوش بکشید.
این مسیر پیچیده، نیازمند راهنمایی یک متخصص است. وکلای مجرب گروه وکلای تحریرا با تخصص در حوزه جرایم اینترنتی و حقوق شهروندی، میتوانند شما را در تمام مراحل، از جمعآوری مدرک تا رسیدن به حکم عادلانه، همراهی کنند. ما به شما کمک میکنیم تا نه تنها عکس خود را از قاب بیاجازه خارج کنید، بلکه حیثیت و کرامت خود را نیز بازستانید. بیایید با هم، فضای مجازی را به محلی امنتر برای همه تبدیل کنیم.